چالش‌های بخش مسافری ریلی در ایران؛ چرا یارانه مستقیم به مسافران سابقه ندارد؟

بخش مسافری ریلی در بسیاری از کشورهای جهان از حمایت قابل توجه دولت‌ها برخوردار است، اما پرداخت یارانه مستقیم به انتهای زنجیره برای مسافران ریلی در هیچ جای دنیا سابقه ندارد. مجید بابایی، کارشناس حمل و نقل ریلی، در یادداشتی این موضوع را بررسی کرده و تأکید کرده است که اجرای چنین مکانیزمی در ایران پیچیده بوده و تضمینی برای پایبندی دولت به تعهدات وجود ندارد.

به گفته او، عملیات و بهره‌برداری در بخش مسافری ریلی به سرمایه‌گذاری گسترده نیاز دارد؛ به‌ویژه در زمینه بهسازی و نوسازی ناوگان، که ارزبری بالایی دارد. درآمدهای این بخش عمدتاً از فروش بلیت تأمین می‌شود و به تنهایی برای سرمایه‌گذاری‌های جدید یا توسعه کافی نیست؛ در بهترین حالت تنها می‌تواند هزینه‌های نگهداری شبکه موجود را پوشش دهد. علاوه بر این، شبکه پشتیبانی از ناوگان، شامل دپوها و زنجیره تأمین قطعات، به دلیل عقب‌ماندگی‌های تاریخی و وضعیت اقتصادی کشور، با مشکلات جدی روبروست و این مسئله هزینه‌ها را افزایش می‌دهد.

در شرایط فعلی، دو سناریو برای بخش مسافری ریلی ایران پیش روی سیاستگذاران قرار دارد:

۱. توسعه و گسترش بخش مسافری (سناریوی ایده‌آل)

توسعه این بخش نیازمند منابع مالی گسترده برای نوسازی زیرساخت‌ها، ناوگان و دپوها است. با این حال، محدودیت‌های اقتصادی و ساختار موجود، توان دولت را برای حمایت از چنین طرح‌هایی کاهش داده است. شرکت‌های ریلی نیز مدل کسب و کار و منابع درآمدی‌شان برای چنین سرمایه‌گذاری‌هایی طراحی نشده است. به علاوه، بدون کاهش محسوس زمان سفر و ارائه قیمت‌های رقابتی، توسعه بخش مسافری با استقبال کم مواجه خواهد شد و سایر مدهای حمل‌ونقل سهم بازار را افزایش خواهند داد.

۲. حفظ و نگهداری سرویس‌های موجود (سناریوی موجود)

در این حالت، نقش دولت حداقلی است و مشوق‌های فعلی پاسخگوی نیازها نیستند. متوسط سن ناوگان بالا است و ناوگان قدیمی نیازمند تعمیرات پرهزینه است. افزایش نرخ ارز و تورم، هزینه‌های نگهداری، نیروی انسانی و دپوها را افزایش داده است. همچنین کشش قیمتی برای مسافران پایین است و افزایش قیمت بلیت می‌تواند سهم ریلی را کاهش دهد. سرعت پایین قطارها نیز بهره‌وری شبکه و جذابیت سرمایه‌گذاری را محدود می‌کند.

بابایی توصیه می‌کند که تا اصلاحات اقتصادی اساسی در کشور رخ نداده، سناریوی توسعه گسترده کنار گذاشته شود و در عین حال، ادامه خدمات موجود نیز بدون حمایت‌های دولت و مدیریت مناسب به چالش کشیده می‌شود. او تأکید می‌کند که بخش مسافری ریلی ایران نیازمند اصلاح ساختاری و بازنگری در مدل خصوصی‌سازی است تا مشخص شود ضعف‌ها ناشی از ساختار ناکارآمد بخش است یا پیامد اقتصاد کلان کشور.